یبوست در سالمندان فقط به معنی کم‌بودن دفعات دفع نیست. مدفوع سفت و خشک، زورزدن، دفع دردناک یا احساس تخلیه‌نشدن کامل نیز می‌تواند نشانه یبوست باشد. تغییر تازه یا مداوم در عادت دفع، به‌ویژه همراه با درد یا خون‌ریزی، نیازمند بررسی پزشکی است.
علائم یبوست در سالمندان
- کمتر از سه بار دفع در هفته
- مدفوع سفت، خشک یا گلوله‌ای
- زورزدن یا درد هنگام دفع
- احساس انسداد یا تخلیه ناقص
- نفخ، بی‌اشتهایی یا ناراحتی شکم
- نیاز به زمان طولانی در سرویس بهداشتی
چه زمانی باید سریع مراجعه کرد؟
در صورت درد شدید یا مداوم شکم، استفراغ، ورم واضح شکم، ناتوانی در دفع گاز، خون در مدفوع، مدفوع سیاه، تب، ضعف شدید، کاهش وزن بی‌دلیل یا شروع ناگهانی یبوست، ارزیابی سریع پزشکی لازم است. نشت مدفوع آبکی پس از چند روز بی‌دفعی نیز می‌تواند نشانه گیرکردن مدفوع باشد و نباید صرفاً اسهال تلقی شود.
علت‌های رایج یبوست در سالمندان
- مصرف ناکافی مایعات یا فیبر
- کم‌تحرکی یا استراحت طولانی در تخت
- به‌تعویق‌انداختن دفع یا دشواری دسترسی به سرویس
- درد، افسردگی، اختلال شناختی یا تغییر برنامه روزانه
- مشکل دندان، بلع یا اشتها که دریافت غذا را کم می‌کند
- بیماری‌هایی مانند کم‌کاری تیروئید، دیابت، پارکینسون یا اختلالات کف لگن
- برخی داروها و مکمل‌ها
داروهایی که ممکن است نقش داشته باشند
مسکن‌های مخدر، بعضی داروهای ضدحساسیت، ضدافسردگی، ضدتشنج، داروهای دارای اثر آنتی‌کولینرژیک و مکمل آهن از نمونه‌های رایج‌اند. داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید؛ فهرست کامل داروها را برای بازبینی به پزشک یا داروساز نشان دهید.
اقدام‌های روزانه برای پیشگیری و بهبود
- فیبر را با میوه، سبزی، حبوبات و غلات کامل به‌تدریج بیشتر کنید.
- مایعات را طبق برنامه متناسب با وضعیت فرد مصرف کنید؛ در بیماری قلبی یا کلیوی مقدار باید با نظر پزشک باشد.
- تحرک متناسب با توان سالمند، حتی راه‌رفتن کوتاه یا حرکات روی صندلی، مفید است.
- پس از وعده غذا زمان آرام و منظمی برای سرویس در نظر بگیرید.
- پاها را روی تکیه‌گاه مناسب قرار دهید و حریم و زمان کافی فراهم کنید.
- دفعات دفع، شکل مدفوع، درد، مایعات و داروهای مصرفی را ثبت کنید.
آیا افزایش فیبر همیشه مناسب است؟
خیر. افزایش ناگهانی فیبر می‌تواند نفخ را بیشتر کند و اگر سالمند کم‌آب باشد، مشکل را تشدید کند. در اختلال بلع، احتمال انسداد، درد شدید، ورم شکم یا گیرکردن مدفوع، پیش از مصرف مکمل فیبر باید نظر متخصص گرفته شود.
درمان دارویی یبوست
اگر اصلاح برنامه روزانه کافی نباشد، پزشک یا داروساز بر اساس علت، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای سالمند نوع مناسب ملین را انتخاب می‌کند. ملین‌های حجم‌دهنده، اسمزی، محرک و فرآورده‌های مقعدی کاربرد و محدودیت متفاوت دارند. مقدار یا چند فرآورده را خودسرانه ترکیب نکنید.
برای شناخت گروه‌های دارویی و علائم خطر، راهنمای داروهای یبوست سالمندان را ببینید.
گیرکردن مدفوع چیست؟
در یبوست طولانی ممکن است توده سخت مدفوع در راست‌روده گیر کند. درد، بی‌قراری، بی‌اشتهایی، نشت مایع، بی‌اختیاری تازه یا دشواری ادرار می‌تواند همراه آن باشد. خارج‌کردن دستی، شیاف یا تنقیه بدون ارزیابی انجام نشود، زیرا احتمال آسیب و پنهان‌ماندن انسداد وجود دارد.
تنقیه چه جایگاهی دارد؟
تنقیه درمان روزمره یا روش «پاک‌سازی و سم‌زدایی» نیست. در شرایط مشخص ممکن است پزشک آن را برای یبوست شدید، گیرکردن مدفوع یا آماده‌سازی یک اقدام پزشکی تجویز کند. نوع محلول، مقدار و روش استفاده باید همان چیزی باشد که متخصص یا برچسب فرآورده تعیین کرده است. جزئیات ایمنی در مقاله پوار تنقیه آمده است.
نقش مراقب سالمند
مراقب می‌تواند الگوی دفع، غذا، مایعات، تحرک و داروها را ثبت کند، دسترسی ایمن به سرویس را فراهم سازد و علائم هشدار را گزارش دهد. انتخاب دارو، تنقیه یا خارج‌کردن مدفوع باید در چارچوب دستور درمانی و صلاحیت حرفه‌ای باشد. برای کمک به اجرای برنامه مراقبتی روزانه، صفحه خدمات پرستار سالمند در منزل را ببینید.