چربی خون بالا یا هیپرلیپیدمی معمولاً علامت مشخصی ندارد و با آزمایش خون شناسایی می‌شود. اهمیت آن در سالمندان به افزایش خطر تشکیل پلاک در رگ‌ها، سکته قلبی و سکته مغزی مربوط است. مراقبت مؤثر فقط به حذف چند غذا محدود نمی‌شود؛ نتیجه آزمایش، بیماری‌های همراه، داروها، توان جسمی و هدف درمان باید هم‌زمان پیگیری شوند.
چربی خون بالا یعنی چه؟
آزمایش چربی خون معمولاً کلسترول کل، LDL، HDL و تری‌گلیسرید را گزارش می‌کند. LDL بالا می‌تواند به تجمع پلاک در دیواره رگ‌ها کمک کند. تری‌گلیسرید نیز نوع دیگری از چربی خون است و بالا بودن شدید آن نیازمند ارزیابی پزشکی است.
یک عدد واحد بدون توجه به سابقه سالمند تفسیر نمی‌شود. هدف درمان برای فردی که سابقه سکته یا بیماری قلبی دارد ممکن است با سالمندی که چنین سابقه‌ای ندارد متفاوت باشد. پزشک با درنظرگرفتن دیابت، فشار خون، بیماری کلیه، سیگار، سابقه خانوادگی و وضعیت عمومی هدف مناسب را تعیین می‌کند.
ارزیابی اولیه مراقب یا پرستار سالمند
- نتیجه و تاریخ آخرین آزمایش چربی خون و برنامه آزمایش بعدی را ثبت کند.
- فهرست کامل داروهای نسخه‌ای، بدون نسخه، گیاهی و مکمل‌ها را نگه دارد.
- سابقه سکته قلبی یا مغزی، درد قفسه سینه، دیابت، فشار خون و بیماری کلیه را ثبت کند.
- الگوی غذا، فعالیت بدنی، مصرف دخانیات و الکل را بررسی کند.
- کاهش وزن ناخواسته، مشکل جویدن یا بلع، کم‌اشتهایی و محدودیت مالی تهیه غذا را گزارش دهد.
- پایبندی به دارو و علت فراموشی یا قطع آن را بدون سرزنش بررسی کند.
داروهای چربی خون و پایبندی به درمان
استاتین‌ها از داروهای رایج کاهش کلسترول هستند، اما انتخاب دارو و دوز برای هر سالمند متفاوت است. بعضی افراد به داروهای دیگری نیز نیاز دارند. سالمند نباید به دلیل طبیعی شدن آزمایش یا توصیه اطرافیان دارو را قطع کند؛ طبیعی شدن عدد ممکن است نتیجه اثر همان دارو باشد.
در صورت درد یا ضعف عضلانی جدید و شدید، ادرار تیره، زردی پوست یا چشم، تهوع مداوم یا هر عارضه نگران‌کننده، موضوع باید سریع با پزشک مطرح شود. این علائم لزوماً از دارو نیستند، اما نیاز به ارزیابی دارند. برای جبران نوبت فراموش‌شده نیز دوز را دو برابر نکنید و از پزشک یا داروساز راهنمایی بگیرید.
برنامه غذایی قابل اجرا
هدف، جایگزینی تدریجی چربی‌های اشباع و غذاهای بسیار فرآوری‌شده با گزینه‌های مناسب‌تر است؛ نه گرسنه نگه داشتن سالمند. سبزی‌ها، میوه کامل، حبوبات، جو دوسر، غلات کامل، مغزها در مقدار متناسب، ماهی و روغن‌های گیاهی غیراشباع می‌توانند در برنامه قرار گیرند. گوشت‌های فرآوری‌شده، سرخ‌کردنی‌ها، روغن جامد، کره زیاد و لبنیات پرچرب محدود شوند.
سالمندی که کم‌وزن، کم‌اشتها یا دچار مشکل بلع است به برنامه فردی نیاز دارد تا کاهش چربی اشباع باعث کمبود انرژی و پروتئین نشود. راهنمای کامل‌تر در مقاله بهترین غذاها برای سالمندان با کلسترول بالا آمده است.
فعالیت بدنی و ترک دخانیات
پیاده‌روی و تمرین قدرتی سبک، در صورت تناسب با وضعیت جسمی، به سلامت قلب و حفظ عضلات کمک می‌کنند. فرد کم‌تحرک باید کوتاه و تدریجی شروع کند. سالمندی که هنگام فعالیت درد قفسه سینه، تنگی نفس غیرعادی، سرگیجه یا ضعف ناگهانی دارد باید ورزش را متوقف و ارزیابی پزشکی دریافت کند.
ترک سیگار و قلیان در هر سنی مفید است. مراقب می‌تواند محرک‌های مصرف دخانیات را شناسایی و برای دریافت کمک حرفه‌ای با خانواده و پزشک هماهنگ کند.
درمان خانگی و مکمل‌ها؛ مرز ایمنی
هیچ دمنوش، مکمل یا ماده غذایی واحدی جای داروی تجویزشده را نمی‌گیرد. نیاسین با دوز بالا، برنج مخمر قرمز و بعضی مکمل‌های گیاهی می‌توانند عارضه یا تداخل دارویی داشته باشند. پیش از شروع هر مکمل باید نام و مقدار آن به پزشک یا داروساز گفته شود. مقاله کاهش کلسترول سالمندان و واقعیت درمان خانگی این موضوع را با جزئیات توضیح می‌دهد.
چه زمانی اقدام فوری لازم است؟
چربی خون بالا به‌تنهایی معمولاً اورژانس و دارای علامت ناگهانی نیست؛ اما نشانه‌های سکته قلبی یا مغزی اورژانسی‌اند:
- درد، فشار یا سنگینی قفسه سینه، به‌ویژه همراه با تعریق، تهوع یا تنگی نفس
- ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن، افتادگی صورت یا اختلال گفتار
- تنگی نفس شدید، غش یا گیجی ناگهانی
در این شرایط منتظر ویزیت معمولی نمانید و فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
چک‌لیست پیگیری ماهانه خانواده
- داروها منظم مصرف شده‌اند و عارضه جدید وجود ندارد.
- تاریخ آزمایش و ویزیت بعدی مشخص است.
- وزن، اشتها و توان فعالیت سالمند تغییر نگران‌کننده نداشته است.
- غذاهای مناسب در خانه در دسترس‌اند و رژیم بیش از حد محدود نشده است.
- نشانه‌های قلبی یا عصبی جدید ثبت و گزارش شده‌اند.
نقش پرستار سالمند در منزل
پرستار یا مراقب می‌تواند مصرف دارو، الگوی غذا، فعالیت، وزن و قرارهای پزشکی را منظم کند و تغییر علائم را به خانواده گزارش دهد. برای آشنایی با نوع همکاری و شرح خدمات، صفحه پرستار سالمند در منزل را ببینید.