هیدراتاسیون یعنی حفظ تعادل آب و مایعات بدن. سالمندان و کودکان زودتر از برخی بزرگسالان دچار کم‌آبی می‌شوند؛ زیرا ممکن است تشنگی را دیرتر احساس یا بیان کنند و برای دسترسی به نوشیدنی به دیگران وابسته باشند. بیماری، تب، استفراغ، اسهال، هوای گرم و بعضی داروها نیز خطر را بیشتر می‌کنند.
توجه: این راهنما برای افرادی است که محدودیت مایعات ندارند. اگر پزشک به علت نارسایی قلب، بیماری کلیه، دیالیز یا مشکل دیگری مقدار مایعات را محدود کرده است، برنامه درمانی مقدم است.
علائم کم‌آبی در سالمندان
- خشکی دهان و لب‌ها
- ادرار کمتر یا تیره‌تر از معمول
- سرگیجه، ضعف یا خواب‌آلودگی
- سردرد و بی‌حالی
- یبوست یا کاهش اشتها
- گیجی تازه یا بدترشدن ناگهانی وضعیت ذهنی
رنگ ادرار به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست؛ بعضی داروها و بیماری‌ها آن را تغییر می‌دهند. مهم‌تر از یک علامت، تغییر نسبت به وضعیت معمول سالمند و هم‌زمانی چند نشانه است.
علائم خطر و زمان اقدام فوری
گیجی شدید، غش، تنفس سریع، ضربان قلب تند، ناتوانی در نوشیدن، استفراغ مداوم، نبود یا کاهش شدید ادرار و خواب‌آلودگی غیرعادی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. در فردی که سکته، بیماری قلبی یا کلیوی دارد، تغییر ناگهانی وضعیت را صرفاً به کم‌آبی نسبت ندهید.
چطور مصرف مایعات را در طول روز بیشتر کنیم؟
- نوشیدنی را در دسترس و در ظرفی قرار دهید که سالمند بتواند آن را بگیرد.
- به‌جای انتظار برای درخواست سالمند، در ساعت‌های مشخص مقدار کم پیشنهاد کنید.
- آب، شیر، سوپ رقیق و نوشیدنی‌های بدون قند افزوده می‌توانند بخشی از دریافت مایعات باشند.
- میوه‌ها و غذاهای آب‌دار را متناسب با رژیم فرد در برنامه بگذارید.
- نوشیدن را به فعالیت‌های ثابت مثل دارو، میان‌وعده و پیاده‌روی کوتاه پیوند دهید.
- یک جدول ساده مصرف و علائم تهیه کنید، به‌ویژه در روزهای گرم یا هنگام بیماری.
چه مقدار آب لازم است؟
یک عدد ثابت برای همه مناسب نیست. نیاز به مایعات با وزن، آب‌وهوا، فعالیت، تب، اسهال، داروها و بیماری‌های قلبی و کلیوی تغییر می‌کند. هدف روزانه را پزشک یا متخصص تغذیه برای افراد پرخطر تعیین می‌کند. مراقب باید مقدار توصیه‌شده را در طول روز تقسیم و ثبت کند، نه اینکه حجم زیادی را یک‌باره به سالمند بدهد.
اگر سالمند مشکل بلع دارد
سرفه هنگام نوشیدن، صدای خیس یا گرفته پس از بلع، خفگی، طولانی‌شدن وعده یا عفونت مکرر ریه می‌تواند نشانه اختلال بلع باشد. آب یا نوشیدنی را به اجبار ندهید و غلظت آن را خودسرانه تغییر ندهید. ارزیابی پزشک و گفتاردرمانگر مشخص می‌کند چه بافت و روشی ایمن است.
کم‌آبی و زوال شناختی
فرد مبتلا به آلزایمر ممکن است محل نوشیدنی را پیدا نکند، تشنگی را بیان نکند یا لیوان را نشناسد. از لیوان ساده و قابل مشاهده استفاده کنید، نوشیدنی را روبه‌روی فرد بگذارید و با راهنمایی کوتاه پیشنهاد دهید. گیجی تازه یا ناگهانی باید از نظر علل پزشکی بررسی شود و نباید خودکار به آلزایمر نسبت داده شود.
هیدراتاسیون در کودکان
کودکان نیز در تب، اسهال، استفراغ و هوای گرم در معرض کم‌آبی هستند. کاهش ادرار، خشکی دهان، نبود اشک، خواب‌آلودگی یا تحریک‌پذیری از نشانه‌های مهم‌اند. برای نوزادان و کودکان بیمار، نوع و مقدار مایع باید بر اساس سن و توصیه پزشک باشد؛ نوشیدنی‌های بسیار شیرین یا محلول خانگی نامطمئن جای محلول خوراکی استاندارد را نمی‌گیرد.
چک‌لیست مراقب در منزل
| مورد | آنچه ثبت می‌شود |
|---|---|
| نوشیدنی | زمان و مقدار تقریبی مصرف |
| ادرار | دفعات و تغییر محسوس رنگ یا حجم |
| علائم | خشکی دهان، سرگیجه، ضعف، گیجی یا استفراغ |
| شرایط ویژه | تب، اسهال، گرما یا داروی جدید |
| محدودیت پزشکی | هدف تعیین‌شده توسط پزشک و میزان باقی‌مانده |
ارتباط تغذیه و آب‌رسانی
کم‌اشتهایی و کم‌آبی ممکن است هم‌زمان رخ دهند. برای انتخاب وعده‌های مناسب، راهنمای تغذیه سالمند و برای بررسی علت کم‌خوری، مقاله بی‌اشتهایی سالمندان را ببینید. مراقب می‌تواند مصرف را ثبت و تغییرات را گزارش کند؛ برای برنامه‌ریزی پوشش روزانه نیز صفحه پرستار سالمند در منزل در دسترس است.