سوءتغذیه در سالمندان زمانی رخ می‌دهد که بدن انرژی، پروتئین یا ریزمغذی‌های کافی دریافت یا جذب نمی‌کند، یا دریافت مواد غذایی با نیاز بدن متناسب نیست. فرد ممکن است وزن طبیعی یا حتی اضافه‌وزن داشته باشد و همچنان دچار کمبود مواد مغذی باشد؛ بنابراین ظاهر به‌تنهایی معیار قابل اعتمادی نیست.
انواع سوءتغذیه
- کمبود انرژی و پروتئین: با کاهش وزن، تحلیل عضله و سارکوپنی و ضعف همراه می‌شود.
- کمبود ریزمغذی‌ها: مانند کمبود آهن، ویتامین B12 یا ویتامین D که نیازمند تشخیص پزشکی است.
- دریافت نامتعادل: رژیم پرکالری اما کم‌ارزش نیز ممکن است هم‌زمان با چاقی، کمبود مواد مغذی ایجاد کند.
علائم و نشانه‌های سوءتغذیه
- کاهش وزن ناخواسته یا شل‌شدن لباس، کمربند و دندان مصنوعی
- کاهش اشتها و باقی‌گذاشتن مکرر غذا
- ضعف، خستگی و کاهش توان راه‌رفتن یا انجام کارهای روزمره
- کاهش توده عضلانی و برجسته‌شدن استخوان‌ها
- دیر خوب‌شدن زخم یا عفونت‌های تکرارشونده
- خشکی پوست، مشکلات دهان و شکنندگی مو و ناخن
- اختلال تمرکز، بی‌حوصلگی یا تغییر خلق
این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و ممکن است علت‌های دیگری داشته باشند. تشخیص بر اساس شرح حال، تغییر وزن، مقدار دریافت غذا، معاینه و در صورت نیاز آزمایش انجام می‌شود.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
سالمندان تنها، افراد مبتلا به زوال شناختی، بیماری‌های مزمن، سرطان، مشکلات دهان و دندان، اختلال بلع یا افسردگی بیشتر در معرض خطرند. پس از جراحی یا بستری نیز نیاز بدن ممکن است افزایش یابد، در حالی که اشتها کمتر شده است. کودکان، زنان باردار و افرادی که دسترسی کافی به غذای متنوع ندارند نیز ممکن است در معرض سوءتغذیه باشند.
علت‌های شایع در سالمندان
| علت احتمالی | نشانه قابل مشاهده |
|---|---|
| بی‌اشتهایی یا تغییر مزه غذا | کم‌شدن حجم وعده‌ها |
| مشکل دهان و دندان | پرهیز از غذای سفت یا درد هنگام جویدن |
| اختلال بلع | سرفه، خفگی یا صدای خیس پس از غذا |
| داروها | تهوع، خشکی دهان، یبوست یا تغییر اشتها |
| افسردگی یا تنهایی | بی‌علاقگی به غذا و فعالیت |
| مشکل خرید و آماده‌سازی | یخچال خالی یا وعده‌های تکراری و ناکافی |
ارزیابی و ثبت در منزل
خانواده یا مراقب می‌تواند مقدار تقریبی غذا و مایعات، تغییر اشتها، مشکلات جویدن و بلع و تغییرات وزن را ثبت کند. وزن‌کشی باید با ترازو و شرایط مشابه انجام شود. کاهش وزن ناخواسته را پنهان نکنید یا فقط با شیرینی و خوراکی پرکالری جبران نکنید؛ علت زمینه‌ای باید بررسی شود.
درمان سوءتغذیه چگونه انجام می‌شود؟
درمان به علت بستگی دارد و ممکن است شامل درمان بیماری زمینه‌ای، اصلاح داروها، رسیدگی به دهان و دندان، توان‌بخشی بلع و برنامه غذایی پرانرژی یا پرپروتئین باشد. مکمل خوراکی، ویتامین یا داروی اشتها‌آور باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انتخاب شود؛ زیرا در بیماری کلیه، قلب، دیابت یا تداخل دارویی ممکن است مناسب نباشد.
راهکارهای مراقبتی ایمن
- وعده‌های کوچک و متعدد در زمان‌هایی که اشتها بهتر است.
- منبع پروتئین در وعده‌ها، متناسب با برنامه درمانی.
- محیط آرام و همراهی محترمانه هنگام غذا.
- رسیدگی به خشکی دهان، دندان مصنوعی و درد دهان.
- ثبت مصرف به‌جای فشار و اجبار برای خوردن.
- در دسترس‌بودن نوشیدنی، مگر آنکه محدودیت مایعات وجود داشته باشد.
مطالب مرتبط
برای برنامه روزانه، راهنمای تغذیه سالمند را ببینید. اگر مشکل اصلی کم‌شدن میل به غذاست، صفحه بی‌اشتهایی سالمندان و در صورت تغییر وزن، مقاله کاهش وزن ناخواسته کمک‌کننده است. کم‌نوشی نیز در راهنمای هیدراتاسیون سالمندان بررسی شده است.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
ناتوانی در بلع، خفگی، گیجی تازه، ضعف شدید، کاهش محسوس ادرار، استفراغ مداوم، خون‌ریزی گوارشی یا نخوردن و ننوشیدن قابل توجه نیازمند ارزیابی فوری است. برای کمک در آماده‌سازی غذا، همراهی و ثبت وضعیت روزانه می‌توانید صفحه خدمات پرستار سالمند در منزل را مشاهده کنید.